Ekspozitë me fotografi të realizuara nga fëmijë të familjeve të ngujuara nga rrethi i Shkodrës, të
cilët i falenderojmë përzemërs.

Sponsor: Foto Kozmos Distributori i Kodakut në Shqipëri, me përfaqësues z. Dhori Jani; Foto Rreli, dhe
z. Adem Rreli, pronar; Z. Petrit Kumi i FotoKumi; z. Edmond Rreli i studios Foto Mondo; Foto Ulqini; CRS.

Ditët që ekspozita "Reportazh nga Mesjeta" ishte e hapur në Tiranë, në Qendrën Kulturore Lindart, duke e
vizituaratë një grua më pyeti se si nuk qaja duke i parë ato fotografi.
Natyrisht nuk është e lehtë të rrish indiferent para tyre, të shohësh botën me sytë e atyre fëmijëve, të cilët
ndryshe prej fëmijëve të tjerë shqiptarë janë të privuar nga liria; planet për një të ardhme të sigurtë për ta janë
një luks, ndonëse dëshira nuk u mungon.
Edhe pse shpesh te ne mendohet se artistët janë jashtë këtyre problemeve, kultura është veç një mënyrë
ndryshe për të trajtuar problemet e komunitetit, problemet që kanë të bëjnë edhe me shtetin e së drejtës.
Mendoj se duke qenë problemet pjesë e jetës, janë pashmangshmërisht edhe pjesë e fushës së interesit të
artistit. Kuptimi i rolit të artistit edhe si aktivist na bëri të vazhdojmë përpjekjet për të gjetur miq dhe mundësi
financiare që ta shpiem përpjekjen deri në fund.
Ekspozita fotografike ‘Reportazh nga Mesjeta’, faza e parë dhe më e lehtë për t’u realizuar e projektit tonë
nëlidhje me ndihmesën për zgjidhjen e problemit të gjakmarrjes, u bë e mundur sepse u gjet mbështetja bujare
nga biznesi shqiptar. Ishin ata që dhanë kamerat fotografike me një përdorim, ishin ata që i lanë filmat dhe bënë stampimet e fotove. Ishte këmbëngulja dhe përkushtimi i znj. Vilma Verteniku, koordinatore e projektit, e cila i shkoi deri në fund angazhimit të saj me shpenzime të mbuluara nga buxheti i saj. Nuk mund të lë pa përmendur edhe ndihmën e çmuar dhe të papërtuar të fotografes profesioniste Jutta Klosi, që jo vetëm erdhi disa herë, por edhe u ra kryq e tërthor rrugëve të Tiranës për të gjetur një lupë, që na duhej të bënim seleksionimin e parë të fotove në film negativ. Dhe ishte mbështetja financiare e CRS, me interesimin dhe propozimin e drejtpërdrejt të z.Tomi Treska që bëri të mundur një tryezë bashkëbisedimi.
Ky projekt nisi të përvijohet gati dy vite më parë me titullin ‘E-mail nga Mesjeta’, në bashkëpunim me Luljeta
Lleshanakun, Shoqata e grave gazetareve, dhe me Lidhjen e Misionarëve të Paqes në Shkodër. U mendua të
ishte një projekt në dy faza, një ndihmesë në drejtim të zgjidhjes së problemit të ngujimit, të veprimit të kanunit
si zëvendësues i shtetit të së drejtës, i gjakmarrjes apo si mund të quhet edhe ndryshe të vrasjeve për ‘çështje
nderi’. Target grupi i projektit ishin fëmijët dhe gratë, pjesa më e ndjeshme e këtyre familjeve. Sepse gratë
mbajnë peshën e mbijetesës, duke u rroptuar në punë të rënda, duke harruar veten e tyre, duke vuajtur dyfish,
sepse mbajnë edhe peshën e pasigurisë për jetën e fëmijëve të tyre. Po kryesorja ishin fëmijët, sepse duke u
rritur të mbyllur, apo me tmerrin e vrasjes që rri peshë mbi familjen e tyre, grumbullojnë e ushqejnë vetëm
urrejtjen dhe ndjenjën e hakmarrjes. Dhe ndërtojnë për veten e tyre një të ardhme të paragjykuar, burim dhune.
Ideja jonë ishte të krijonim mundësi që ata të mendonin ndryshe, të ishin në kontakt me teknologjinë e shekullit të 21, për të hedhur sytë nga horizonti i një alternative positive: Të siguronim nga një kompjuter për rreth 100 familje, me idenë që fëmijët e këtyre familjeve të kishin mundësi të preknin me duart e tyre një teknologji të re, e cila do t’i bënte të lidheshin me pjesën tjetër të botës pa ndërmjetësinë e të tjerëve. Këta ‘të tjerë’ shpesh janë edhe politikanët e mediat, që më shpesh e përdorin problemin e gjakmarrjes për interesat e tyre imediate. Magjia e kontaktit me teknologjinë e re do t’u ngjallte dëshirën për të gjetur rrugëdalje prej gjendjes, që i mban të gozhduar në të kaluarën.
Kjo mund të bëhej me anë të fotografive e pastaj me anë të internetit. Në faqen tonë të internetit mund të njiheni me rezultatet e një ëorkshop-i, të organizuar në kuadrin e këtij projekti, të titulluar ‘Medieval Unreality’, që trajton temën e gjakmarrjes te ne dhe është realizuar në formën e katër video lojëve. Dy kuratore të mediave të reja, Nina Czegledy nga Kanadaja dhe Maia Engeli nga Zvicra, drejtuan dhe trajnuan grupin e tetë artistëve shqiptarë, që realizuan këto tetë lojra, të cilët kanë dhënë katër lloje zgjidhjesh: faljen, tolerancën, përdorimin e zemrës dhe logjikës në vend të zemërimit dhe urrejtjes.
Mendojmë se këta fëmijë, familjet e tyre nuk kanë nevojë vetëm për mbështetje ekonomike, për ushqime e
veshje. Më shumë se çdo gjë ata kanë nevojë për edukim, për mednësi të reja, që ta prekin e të ndjehen pjesë e shekullit të 21, duke u dhënë mundësinë të përdorin teknologjinë e re të komunikimit, që të dalin nga izolimi fizik e shpirtëror.
Faza e parë, ekspozita, sjell një mesazh të tillë. Në fotografitë e ekspozitës mund të lexosh se ata janë të rinj e fëmijë me ëndrra e prirje si të gjithë fëmijët e tjerë, po që jetojnë pas një porte të mbyllur, pas një dritareje me
hekura, në shtëpi të pambaruara, ku zbukurimi më i vyer është fotografia e pjestarit të vrarë. Miq të tyre janë në
përgjithësi shpendët e kafshët, lulet, televizori. Po ashtu interesante është të shohësh se ndoshta e vetmja
mbështetje konkrete nga jashtë, e vetmja shpresë konsiderohet mbështetja te feja. Shihet portreti i Papa Gjon
Palit, Shën Mëria, Krishti, po nuk shihet askund ndonjë shenjë e pranisë së shtetit, zhvillimit.
Natyrish nuk ishte e lehtë, madje do ishte e pamundur pa ndihmën e mësuesve të rrethit të Shkodrës, sepse
kishte edhe familje që nuk donin që fëmijët e tyre të merrnin pjesë, apo donin vetën ndihma ushqimore, apo pati edhe nga ato që nuk i kthyen përsëri kamerat me filmat e bërë. Megjithatë një pjesë e madhe morën pjesë me kënaqësi, duke fokusuar në objektivat e tyre edhe bukurinë e ndaluar që i rrethon, edhe varfërinë e skajshme, edhe njerëzit e afërt.
Duke kërkuar e mbledhur materiale për mbështetje teorike të projektit, duke mbledhur fakte, ne arritëm edhe në një rezultat interesant: problemi i këtyre familjeve është bërë edhe mjet jetese për grupe apo individë të caktuar.
Madje ka familje që trajtohen apo trajnohen si ‘galeri’ apo ‘muze’ të kanunit; atje çohen gjithnjë vizitorë vendas e të huaj. Mbase është e dhimbshme ta thuash, po mendoj se ka qarqe të caktuara e njerëz, që janë të interesuar të mbahet gjallë ky fenomen. Po ashtu jo të pakta janë rastet kur edhe nga mediat abuzohet me dhimbjen e tyre para të vrarëve, me lotët e fëmijëve para humbjes së të drejtës për të vajtur në shkollë, me varfërinë e tejskajshme.

Kështu, i ringjallur, pas gati 13 vitesh problemi ‘gjakmarrje’ është ende aktiv, madje sot familjet të përfshira në
gjakmarrje, i gjen jo vetëm në zonën e Shkodrës, Lezhës, por edhe në Tiranë. Ka mjaft njerëz e përmendin
gjakmarrjen si një pjesë normale të realitetit tonë.
Ata ende janë pas dritareve me hekura, e presin një vullnet të fortë që t’u sigurojë të drejtën për të jetuar.

Eleni Laperi, Qendra Kulturore Lindart
Tiranë 17 qershor, 2004

A l’inauguration de l’exposition « Reportage depuis le Moyen Age » au centre culturel Lindart à Tirana, une
visiteuse s’adressa à moi pour me demander si je n’avais pas pleuré en contemplant ces photographies.
Bien sur, il est difficile de rester de marbre devant des clichés qui dévoilent le regard que portent ces enfants sur leur environnement et qui, à la différence des autres jeunes albanais de leur âge, sont privés de liberté. Faire des plans sur leur avenir ressemble à un luxe inaccessible même si ce n’est pas l’envie qui leur manque…
L’exposition de photos « Reportage depuis le Moyen Age» n’est que la première étape, la plus facile en réalité,
pour nous permettre de prendre part à la recherche de solutions au problème de la vendetta. Elle n’aurait pas été possible sans le soutien courageux d’entreprises albanaises comme : Foto Kozmos, distributeur de Kodak en Albanie, et son représentant, M. Dhori Jani, M. Adem Rreli, le propriétaire du studio photos du même nom,
M. Petrit Kumi de FotoKumi, M. Edmond Rreli des studios Foto Mondo et Foto Ulqini. Ils ont offert les appareils jetables, développer et tirer les photos.
Rien n’aurait pu se faire non plus sans la persévérance et la motivation de Mme Vima Verteniku, coordinatrice du projet, qui est allée au-delà même de son engagement professionnel en soutenant sa réalisation sur ses fonds propres.
Je mentionnerai aussi l’aide précieuse apportée par la photographe germano-albanaise Jutta Klosi.
Ce projet est né presque deux ans plus tôt en collaboration avec Luljeta Lleshanaku, de l’Association
des femmes journalistes, et la Ligue des Missionnaires de la Paix à Shkodër. Il avait pour nom : «E-mèl depuis
le Moyen Age» et avait été conçu en deux phases et la sensibilisation de la société et de l’Etat en liaison avec
la recherche de solutions s’agissant du problème de l’enfermement, et avec l’action du Kanun à la place de
l’Etat de droit, en relation avec les représailles de la vengeance, ou sous une autre dénomination, de l’assassinat pour des « questions d’honneur » qui obligent un grand nombre de famille à rester enfermées chez elles. Ce projet était centré sur les enfants et les femmes, les plus fragilisées au sein de ces familles. Les femmes portent à bout de bras les difficultés quotidiennes. Elles font le sacrifice de leur bien-être en prenant à leur charge les travaux pénibles. Elles souffrent en plus de la crainte angoissante de voir la vie même de leurs
enfants menacée. Mais les enfants sont encore plus déstabilisés car, élevés cloîtrés, avec la peur du meurtre
qui menace l’intégrité de leur famille, ils accumulent et cultivent seulement la haine et la peur des représailles.
Ils se construisent un futur fait de préjugés, sources de violence.
Au départ, notre idée était de réunir les conditions pour qu’ils pensent différemment, en étant au contact avec
les technologies du XIX ème siècle, afin d’entrevoir un horizon positif. En confiant des ordinateurs à une centaine de famille, nous voulions que les enfants de ces familles puissent être directement en contact avec la
technologie qui leur permettrait de maintenir une relation avec le monde moderne, sans avoir recourt
obligatoirement à des intermédiaires. Ces «intermédiaires» sont souvent les hommes politiques et les médias
qui s’emparent à leur profit de la question de la vendetta.
La magie du contact avec la modernité devait leur donner la force de chercher une solution à leur situation qui
les enchaînent au passé. Cela pouvait également passé par la photographie.
Sur le site Internet de « Lindart », vous pouvez prendre connaissance d’un atelier, organisé dans le cadre de ce
projet, intitulé « Un non sens moyenâgeux », qui parle des représailles de la vengeance en Albanie sous la forme de quatre films vidéo. Deux médiateurs appartenant aux nouveaux médias, Nina Czegledy du Canada, et Maia Engeli de Suisse, ont accompagné un groupe de huit artistes albanais qui ont réalisé des projets reprenant un même message sous des angles différents : la parole, la tolérance, le fait de privilégier la raison du cœur et de la logique à la place de la colère et de la haine » (http://lindart.org/project info/projekt03/unreal/).

Nous avons pensé que ces enfants et leur famille n’avaient pas uniquement besoin d’un soutien économique pour se nourrir et s’habiller. Ils avaient surtout besoin d’avoir accès au savoir, à des modèles de pensée nouveaux, afin de prendre part au XIX ème siècle en leur donnant la possibilité de manipuler les nouvelles technologies de la communication, et de les aider ainsi à sortir de leur isolement physique et psychologique.

La première phase, l’exposition, est porteuse d’un tel message. Sur les photos exposées, on peut lire que ce
sont des enfants et des jeunes qui partagent les mêmes rêves que tous les enfants de leur âge. Ils vivent
derrière une porte calfeutrée, une fenêtre grillagée, dans une maison qui n’a pas été finie de construire et dont le seul ornement est la photo du défunt, à savoir le membre de la famille qui a été assassiné. Ces enfants n’ont pour amis que des oiseaux ou des animaux de compagnie, ou encore des fleurs et la télévision. Il est
intéressant aussi de remarquer que l’aide la plus concrète de l’extérieur vient du soutien qu’ils retirent de la foi.
Sont accrochés les portraits du Pape Jean-Paul II, de la Vierge Marie, du Christ. On ne voit nulle part aucun
symbole de l’Etat, de l’éducation civique qui serait enseignée selon des principes contemporains.
Il n’a pas été facile d’organiser une telle exposition. Cela aurait été impossible sans l’assistance d’enseignants
du district de Shkodër. Certaines familles refusaient que leurs enfants participent à ce projet, ne souhaitaient
recevoir qu’une aide alimentaire. D’autres refusaient de rendre les appareils photos jetables de peur qu’on les
reconnaisse sur les clichés. Mais la majorité des enfants ont accueilli le projet avec plaisir, en se focalisant sur leurs objectifs personnels, sur la beauté cachée qui les entourent et leurs proches, tout comme sur la pauvreté extrême dont est fait leur quotidien.

En cherchant à rassembler des documents pour l’a compréhension théorique du projet et en réunissant des
faits, nous sommes arrivés à un résultat intéressant: le problème de ces familles est devenu un moyen
d’existence pour des groupes ou des individus déterminés. Il y a même des familles qui sont « traitées » ou
sont « présentées » comme une « galerie » ou un « musée » où l’on expose le Kanun. On y amène des
visiteurs de pays étrangers. Il est pénible de devoir dire qu’il y a clairement des personnes dont l’intérêt est de
voir subsister le phénomène du Kanun. Il n’est pas rare que les médias exploitent la douleur de ces familles
devant un parent mort, les larmes des enfants à qui l’on interdit d’aller à l’école, la misère qui en découle.

Voici treize ans que la vendetta est redevenue d’une dramatique actualité et, aujourd’hui, les familles qui en
sont les victimes ne viennent plus seulement du nord de l’Albanie, comme de Shkodër ou de Lezh, mais se
trouvent aussi à Tirana. Nombreuses sont les personnes qui considèrent la vengeance comme tout à fait
normale dans la société d’aujourd’hui.

Ces enfants sont toujours cloîtrés derrière des fenêtres munies de barres de fer. Ils attendent encore une prise
de décision ferme et efficace qui leur donne le droit de vivre.

Eleni Laperi
(traduit en Français par M.elle Evelyne Noygues, Paris)

Exposition photographique à Paris :
Albanie : regard d’enfants sur la vendetta

En 2004, le centre associatif Lindart de Tirana a souhaité offrir la possibilité de s’exprimer aux enfants du Nord de l’Albanie, cloîtrés chez eux pour cause de vendetta entre familles.